Hoa Kỳ giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế toàn cầu ngày nay, chủ yếu là nhờ sớm kiểm soát được nguồn cung dầu thô thế giới. Một trong những lý do chính khiến đồng đô la Mỹ trở thành đồng tiền dự trữ của thế giới là Mỹ đã thống trị hoạt động mua bán dầu thô toàn cầu sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc. Mấu chốt nằm ở một thùng dầu.
Nền kinh tế Mỹ từ lâu đã dựa vào hai trụ cột là dầu mỏ và đồng đô la. Với sức mạnh quân sự vượt trội, Mỹ đã đặt gần 70% nguồn tài nguyên dầu mỏ của thế giới cùng các tuyến vận chuyển dầu chủ chốt dưới tầm ảnh hưởng và kiểm soát trực tiếp của mình. Vì sao dầu thô lại quan trọng đến vậy, và nó giúp các cường quốc tiếp tục chi phối nền kinh tế toàn cầu như thế nào?
Với điều kiện bảo vệ Ả Rập Xê Út, đồng đô la dầu mỏ ra đời
Hoa Kỳ là bên hưởng lợi lớn nhất từ Chiến tranh thế giới thứ hai. Một trong những dấu mốc quan trọng là việc thiết lập hệ thống thương mại do Mỹ dẫn dắt và xác lập đồng đô la Mỹ làm đơn vị thanh toán trong thương mại thế giới. Đồng đô la còn được neo vào vàng nhằm đạt mục tiêu thanh toán toàn cầu bằng đô la Mỹ.
Năm 1971, hệ thống Bretton Woods sụp đổ và đồng đô la Mỹ tách khỏi vàng. Để thế giới tiếp tục phụ thuộc vào đồng đô la, Mỹ phải tìm một thứ thay thế vàng, và họ nghĩ đến dầu mỏ. Mỹ đưa ra điều kiện bảo vệ Ả Rập Xê Út, đổi lại Ả Rập Xê Út cam kết dùng đô la Mỹ để thanh toán cho dầu xuất khẩu, và hai bên đã bí mật đạt được thỏa thuận. Là quốc gia Hồi giáo Sunni hàng đầu trong thế giới Hồi giáo ở Trung Đông, Ả Rập Xê Út có tầm ảnh hưởng rất lớn. Quốc gia này đã khiến các nước sản xuất dầu khác cũng dùng đô la Mỹ làm đơn vị thanh toán cho dầu mỏ. Thỏa thuận này xác lập vị thế của đồng đô la dầu mỏ và không cho phép bất kỳ quốc gia nào can thiệp.
Năm 2003, Mỹ tấn công Iraq. Trong một bài viết vào tháng 10 năm 2009, phóng viên kinh tế Robert Fisk của tờ "Independent" (Anh) phân tích rằng chế độ Saddam ở Iraq bị quân đội Mỹ tấn công không chỉ vì việc xâm lược Kuwait và công khai chiếm đoạt dầu mỏ. Lý do sâu xa là Saddam đã thách thức hệ thống đô la dầu mỏ và tìm cách thiết lập một "âm mưu" sử dụng đồng euro làm hệ thống định giá.
Tranh chấp dầu thô giữa OPEC và Mỹ
Cùng thời điểm Mỹ trỗi dậy, các quan chức của Kuwait, Iran, Iraq, Ả Rập Xê Út và Venezuela đã gặp nhau tại Baghdad vào năm 1960 để bàn cách đối phó với việc các công ty dầu mỏ quốc tế áp đặt giảm giá. Họ đồng ý thành lập Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) nhằm giảm cạnh tranh giữa các nước và kiểm soát giá. Trong 20 năm tiếp theo, OPEC mở rộng và kết nạp thêm Qatar, Indonesia, Libya, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Algeria, Nigeria, Ecuador và Gabon.
Mặt khác, tiến bộ công nghệ trong những năm gần đây đã thúc đẩy sản lượng dầu đá phiến của Mỹ tăng lên, làm suy yếu ảnh hưởng của OPEC và khiến giá dầu giảm – từ 114,84 USD/thùng vào tháng 6 năm 2014 xuống dưới 28,47 USD vào tháng 1 năm 2016.
Trữ lượng dầu của Mỹ vượt Ả Rập Xê Út
Năm 2016, tờ "Financial Times" đưa tin công ty tư vấn dầu khí hàng đầu thế giới Rystad Energy khảo sát cho thấy Mỹ có 264 tỷ thùng trữ lượng dầu có thể khai thác, lần đầu tiên trong lịch sử vượt qua Ả Rập Xê Út (212 tỷ thùng) và Nga (256 tỷ thùng). Trữ lượng dầu toàn cầu là 2.100 tỷ thùng, gấp 70 lần sản lượng dầu hiện tại là 30 tỷ thùng/năm.
Cũng trong năm đó, khi chính quyền Trump lên nắm quyền, thế giới đang trong giai đoạn chuyển đổi năng lượng và kinh tế. Giá dầu thô thế giới đã giảm từ khoảng 140 USD/thùng vài năm trước xuống gần 30 USD/thùng. Theo phân tích của các chuyên gia, giá dầu vẫn còn dư địa để tiếp tục giảm.
Trong bối cảnh đó, chiến lược mới của Trump đối với Trung Đông có đặc điểm là phủ nhận hoàn toàn chính sách tiếp xúc và chấp nhận Iran của cựu Tổng thống Mỹ Obama, chuyển sang liên kết với các đồng minh để chèn ép và kiềm chế Iran trên mọi phương diện.
Một số nhà phân tích cho rằng Mỹ sở hữu trữ lượng và tài nguyên dầu thô khổng lồ, đặc biệt là nhờ khai thác dầu đá phiến. Một số nhà phân tích cho rằng vào năm 2016, Mỹ đã trở thành quốc gia có trữ lượng dầu lớn nhất thế giới. Việc phong tỏa dầu của Iran có thể thúc đẩy ngành dầu mỏ Mỹ phát triển và buộc các nước nhập khẩu dầu phải mua dầu thô Mỹ với giá cao hơn.